Medallion zonnewijzer

De medallion zonnewijzer was een kleine, draagbare zonnewijzer. Sommige uitvoeringen van dit type zonnewijzer konden maar op één breedtegraad gebruikt worden, andere waren bruikbaar tot op acht breedtegraden.

De reproductie van de zonnewijzer is gebaseerd op de archeologische vondst die te bezichtingen is in het Kunsthistorisch Museum in Wenen, Oostenrijk.

Video uitleg

Deze video legt de onderdelen en de werking van de medallion zonnewijzer uit.

Archeologische vondsten

Vier archeologische vondsten getuigen van het bestaan ​​van de medallion zonnewijzer in de klassieke oudheid. De vondsten zijn  soms fragmentarisch, waarbij maar één schijf bewaard is gebleven. Bij andere vondsten zijn vrijwel alle onderdelen van de zonnewijzer bewaard gebleven.

Onderdelen

Onderdelen van de medallion zonnewijzer

Het origineel (KHM-Museumsverband).

De reproductie.

De medallion zonnewijzer bestaat uit verschillende onderdelen.

Deksel

• Op de bovenzijde van het deksel staat de beeltenis van keizer Antoninus Pius. De eretitels van de keizer staan op de omtrek vermeld.
• Op de binnenzijde staat een stereografische projectie van breedtegraden en seizoensuren gegraveerd.

Doosje

• Op de onderzijde van het doosje staat in het origineel een mythologische scène, in de reproductie staat een afbeelding van de godin Britannia.
• Op de binnenzijde van het doosje staat geen gravering. Wel zit in de binnenzijde een pin met daarin een gaatje.

Vier schijven

• In totaal horen bij deze zonnewijzer vier schijfjes. Op elk van deze schijfjes is op beide zijden het uurraster voor de breedtegraad voor een bepaalde locatie gegraveerd.
• In elk schijfje zit een gat dat netjes past in de pin die op de binnenzijde van het doosje staat.

Latje met ring

• De ring van dit latje past ook netjes in de pin die op de binnenzijde van het doosje staat.
• Dit latje wordt gebruikt om de datum (seizoen) in te stellen en zal ook de tijd weergeven.

Spie

• Met deze kleine spie worden alle onderdelen vastgezet.

Bovenzijde deksel

Op het deksel staat de tekst:

ANTONINVS AVG PIVS P P TR P COS III IMP II

Wat betekent:

• ANTONINVS = Antoninus (de naam van de keizer)
• AVG = Augustus, een eretitel van de keizer
• PIVS = Pius (plichtsbewuste)
• P P = Pater Patriae (Vader des Vaderlands)
• TR P = Tribunicia Potestate (in het bezit van tribunale macht)
• COS III = Consul tertium (Consul voor de derde keer)
• IMP II = Imperator secundum (Imperator voor de tweede keer)

Dit leest dus als:

Keizer Antoninus Pius Augustus, Vader des Vaderlands, bekleed met tribunale macht, consul voor de derde keer, imperator voor de tweede keer.

Voor deze reproductie werd gebruik gemaakt van zowel de verlorenwasmethode als van de verlorenmalmethode. Zowel het wasmodel als de mal zelf gingen dus verloren tijdens het maken van de gietvorm.

De beeltenis van de keizer is overgenomen van een kopie van een munt die gebaseerd is op een archeologische vondst. De tekst is identiek aan die van de originele zonnewijzer.

Binnenzijde deksel

De Grieken wisten dat de aarde een bol is en ze deelden die bol op in breedtegraden. De evenaar verdeelt de aardbol in twee gelijke delen. De Kreeftskeerkring en de Steenbokskeerkring geven de uiterste posities van de zon aan.

De Grieken vonden de stereografische projectie uit. Dat is een wiskundige techniek om over te gaan van een driedimensionele naar een tweedimensionale weergave.

Met de stereografische projectie kunnen de evenaar en de twee keerkringen van de 3D-voorstelling op de aardbol geprojecteerd worden op de 2D-schijf van de zonnewijzer. Met als resultaat (zie foto) de zwarte cirkel voor de evenaar, en de rode en blauwe cirkels voor de keerkringen.

De gebogen lijnen geven de seizoensuren weer. Onderaan zijn die echter niet correct gegraveerd, wat doet vermoeden dat deze gravering een decoratieve functie had.

Onderzijde doosje

De onderzijde van het doosje is zwaar verweerd waardoor de oorspronkelijke afbeelding nog amper zichtbaar is. Gelukkig vonden we een soortgelijke en beter bewaarde afbeelding op een geveild medallion. Een medallion is groter dan een munt en geldt niet als betaalmiddel. Keizer lieten medallions maken om als exclusief geschenk aan hoogwaardigheidsbekleders te geven.

De afbeelding toont een scène uit de Griekse mythologie. Phaeton, de zoon van Helios, de zonnegod, valt uit de strijdwagen van Helios. Boven de vallende Phaeton proberen de vier paarden te ontsnappen, twee naar links en twee naar rechts. Ze worden echter tegengehouden door de twee figuren tussen de paarden, waarschijnlijk Castor en Pollux (de Dioscuri).

Omdat we voor de reproductie geen dergelijke afbeelding konden vinden, hebben we  ervoor gekozen om op de onderzijde de godin Britannia weer te geven. Deze godin is afgeleid van de Romeinse godin Minerva.

Binnenzijde doosje

Dit is het functionele gedeelte van deze zonnewijzer. Op de foto van de archeologische vondst zijn het latje en de spie duidelijk zichtbaar. De vier plaatjes zaten vastgecorrodeerd in het doosje en zijn er later met grote voorzichtheid uitgenomen.

Om de zonnewijzer te gebruiken, moet je vier stappen doorlopen. Die stappen zullen in het volgende luik een voor een aan bod komen.

Werking

Stap 1: Stel je breedtegraad in

Om je breedtegraad in te stellen, doe je het volgende:

• Plaats alle schijfjes in het doosje. De pin in het doosje en het gat in elk schijfje zorgen ervoor dat de schijfjes in de juiste positie liggen.
• Zorg ervoor dat het schijfje met jouw breedtegraad bovenaan ligt. 
• Plaats de ring van het latje in de pin van het doosje.
• Steek de spie door het gat in de pin, daarmee veranker je alle onderdelen.

Stap 2: Stel je datum in

Op elk schijfje staan onderaan de maanden weergegeven. IAN tot IVN (van rechts naar links) en IVL tot DEC (van links naar rechts). IAN is de Latijnse notatie voor januarie, IVN voor juni, enzovoort.

De uiterste lijn bij de maand december (DEC) komt overeen met de dag met de korste hoeveelheid zonlicht: de winterzonnewende. Aan de andere kant van het raster, bij juni (IVN), staat de dag met de langste hoeveelheid daglicht: de zomerzonnewende.

Elke maand in het zonnejaar komt overeen met een bepaald seizoen. Afhankelijk van het huidige seizoen, doorloopt de zon een ander pad aan de hemelboog. Daarmee moeten we rekening houden bij de zonnewijzer.

We doen dit door het latje te draaien totdat het oplijnt met de gewenste datum.

Stap 3: Positioneer de zonnewijzer

In de vorige stappen hebben we de breedtegraad en de datum ingesteld. We kunnen nu de zonnewijzer gaan gebruiken.

In de rand van het doosje zit een klein gaatje. We gaan de zonnewijzer nu zodanig positioneren dat een zonnestraal doorheen dat gaatje schijnt. Die zonnestraal gaat dan een lichtpuntje geven op het latje. Dat lichtpuntje zal onze uurweergave zijn.

1. Lichtstreep loopt parallel

• De lichtstreep moet mooi parallel lopen met het latje. Eenmaal de lichtstreep mooi evenwijdig loopt, draaien we de zonnewijzer totdat de lichtstreep op het latje volledig verdwijnt.

2. Lichtpuntje in het midden van het latje

• Daarna moeten we de zonnewijzer draaien totdat het lichtpuntje mooi in het midden van het latje valt.

3. Zonnewijzer loodrecht tov het aardoppervlak

• Deze laatste stap is de moeilijkste: zorg ervoor dat de zonnewijzer loodrecht gepositioneerd staat ten opzichte van het aardoppervlak.
• Daarvoor heeft deze zonnewijzer geen goede hulpmiddelen, enkel een ruwe schatting is mogelijk. Het vermoeden is dat deze zonnewijzer in een soort houder geplaatst werd. Van geen enkele medallion zonnewijzer is echter zo'n houder bewaard gebleven.

Stap 4: Lees de tijd af

De dwarse lijnen op het spinneweb stellen de uurlijnen voor. De tijdsmeting start bij zonsopgang en gaat van uur 1 tot en met uur 6. Op het 6de uur heeft de zon die dag haar hoogste punt bereikt. Daarna daalt de zon en krijgen we uur 6 tot en met uur 11 en daarna de zonsondergang. Niet alle schijfjes hebben uur 1/uur 11 gegraveerd.

Op de foto schijnt de zon door het gat en creëert een lichtpunt op het latje. De breedtegraad is voor de provincia Gallia en het 1^ste uur staat niet gegraveerd op deze schijf. Het lichtpunt valt net iets boven de dwarse lijn die het 4^de uur weergeeft. Het is dus nog net geen 4 uur. Indien de middag reeds voorbij is, dan geeft eenzelfde lezing op de zonnewijzer een uur aan van iets na het 11^de uur.

Met dank aan

Het boek 'Roman Portable Sundials - The Empire in your Hand' van de hand van Richard Talbert is een absoluut referentiewerk over draagbare zonnewijzers uit de klassieke oudheid. De grondige research van Richard zorgde ervoor dat vrijwel alle informatie, nodig voor de reproductie, beschikbaar was. Dank ook voor de goede richtlijnen.

Dank aan Marco Di Francesco, de kunstenaar die de reproductie maakte en de foto's van zijn ambachtelijk proces beschikbaar stelde.

Ook dank aan Nick Vaneerdewegh (Koninklijke Bibliotheek van België, Penningkabinet) voor het advies aangaande het medallion en aan Michiel D'huyvetters (KU Leuven Onderzoeksgroep Oude Geschiedenis) om de nodige contacten te leggen. Tevens dank aan Ronny Martens en Jenny Van Rompuy voor de adviezen aangaande numastiek.

Als laatste nog dank aan Georg Plattner (Kunsthistorisches Museum in Wenen) voor de aanwijzingen ter gebruik van de foto's van de collectie van het museum en om deze zonnewijzer in hun museum tot leven te brengen in een expositie. De zwart-wit foto's zijn met de RTI-technologie (reflectance transformation imaging) genomen en mijn welgemeende dank gaat naar het KHM-Museumsverband, Wenen, Oostenrijk om deze foto's te mogen gebruiken.

De bronnen zijn terug te vinden in de bibliografie.