Theoretische reconstructie van een antieke astrolabe
Romeins re-enactment werkt als een ontmoetingsplaats waar mensen met verschillende opleidingsachtergronden en interesses elkaar ontmoeten, en die eenzelfde tekst of object vanuit een ander denkperspectief bekijken. En dat kan boeiende resultaten opleveren.
In de astrolabe komen techniek en esthetiek elkaar tegemoet. Ik was gefascineerd door dit technisch kunstvoorwerp omwille van zijn elegante symmetrische lijnen, nog voordat ik zijn werking begreep. Om deze Griekse uitvinding te maken worden wiskundige operaties uitgevoerd en is een goed begrip van de hemellichamen en hun onderlinge beweging vereist.
Dit onderzoek is een samenwerkingsverband tussen een architect uit Kiev, een ingenieur uit Rome en mezelf. We vroegen ons af: hoe zou een astrolabe van de oude Grieken eruitgezien hebben? Op welke archeologische bronnen kunnen we steunen? Dat was de start van ons onderzoek, dat meerdere jaren duurde. Nog een paar maandjes slapen, en ons onderzoeksdocument zal beschikbaar zijn. Geef zeker een sein indien je dit document wenst door te nemen.
Omdat de reproductie reeds klaar is, vind je in onderstaande al de visuele resultaten.
De onderdelen van een astrolabe:
Rete (linksboven): de puntige driehoeken op dit raster tonen de posities van de sterren. Door de rete te draaien, boots je de beweging van de sterren na.
Drie tympans (onderaan): op de beide zijden van een tympan is de stereografische projectie van een bepaalde breedtegraad gegraveerd.
Mater (boven, midden): hierin passen de drie tympans en de rete.
Alidade (rechtsboven): hiermee kun je de hoek van de zon (overdag) of een ster ('s nachts) meten.
Dit is de operationele astrolabe.
Deze mechanische computer uit de oudheid laat toe om een vergelijking met vier variabelen op te lossen:
- de breedtegraad
- de positie van een ster (de zon is ook een ster)
- de kalenderdag in het zonnejaar (vertaald naar de zodiak/dierenriem)
- het uur
Zodra je de waarden van drie van deze variabelen kent en instelt op de astrolabe, kun je de waarde van de vierde variabele aflezen.
De graveringen in het Grieks zijn grotendeels gebaseerd op de beschikbare bronnen. De astrolabe was een statusobject en werd op vraag van de eigenaar gepersonaliseerd, iets wat we ook bij onze reconstructie gedaan hebben.
De horizontale tekst op de achterzijde vertaalt zich naar:
'Besluit en bevel van Prokillos, architect en wetenschapper, in de maand juli, vijftiende jaar, zesde 'indictio.'
Een 'indictio' (= Latijn) was een administratieve periode van 15 jaar. Na het verstrijken van deze periode werd de hoeveelheid te betalen belastingen opnieuw geëvalueerd en startte een nieuw 'indictio'.
Diverse bronnen uit de oudheid werden gecombineerd om tot de theoretische reconstructie te komen:
- Islamitische astrolabe (8ste eeuw AD)
- Byzantijnse astrolabe (11de eeuw AD)
- draagbare zonnewijzers
- antieke en Arabische manuscripten
- Antikythera mechanisme
- ...
De astrolabe is een astronomische en wiskundige puzzel.
Plannen en schema's op perkament helpen om de constructie en de werking van de astrolabe aanschouwelijk te maken.
De astrolabe in gebruik. Met de alidade kan de hoek van een ster gemeten worden.
De gemeten hoek kan daarna ingesteld worden door de rete te draaien.
Met dank aan
Bronnen
O. M. Dalton schreef een belangrijk artikel waarin hij de enige bewaard gebleven astrolabe met Griekse inscripties identificeerde als Byzantijns van origine.
David A. King was van 1979 tot 1987 hoogleraar Nabije Oosterse Talen en Wetenschapsgeschiedenis aan de Universiteit van New York en van 1985 tot 2007 hoogleraar Wetenschapsgeschiedenis en directeur van het Instituut voor Wetenschapsgeschiedenis aan de Johann Wolfgang Goethe Universiteit in Frankfurt am Main. Zijn wetenschappelijke referentiewerken 'In Synchrony with the Heavens, Studies in Astronomical Timekeeping and Instrumentation in Medieval Islamic Civilization, Volume Two, Instruments of Mass Calculation' en 'The Byzantine Astrolabe of 1062, 2007/2018. Astrolabes and Angels, Epigrams and Enigmas' waren cruciaal voor ons project.
Dankzij het baanbrekende onderzoek van O. M. Dalton en David A. King kon dit project worden gerealiseerd.
Bovenstaande en andere referenties zijn terug te vinden op bibliografie.
Samenwerking
Dit onderzoek was een samenwerkingsverband tussen Vsevolod, Salvatore en mezelf.
Vsevolod Buravchenko is architect met een doctoraat in de toegepaste geometrie. Hij werkt als docent aan de Nationale Universiteit voor Bouw en Architectuur in Kiev. Hij richtte het project ‘Master Terebrus’ (www.terebrus.wordpress.com) op, met als doel de studie en reconstructie van historische wetenschappelijke instrumenten. Vsevolod verzorgde de technische tekeningen, de fabricage en nabewerking, en de coördinatie met de ambachtsman.
Salvatore Falco heeft een master in 'Communications Engineering', met expertise op het gebied van 'SAR-remote sensing'. Toen Salvatore zich bij dit project aansloot, bracht hij een schat aan kennis mee over de oude schrijvers (Ptolemaeus, Synesius van Cyrene, Severus Sebokht, Johannes Philoponus, ...) en astronomie.